नेत्र नेपाली, उपाध्यक्ष, नेपाल दलित मुक्ति संगठन केन्द्रिय कमिटी

जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत उन्मूलन दिवस आज विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम गरी मनाईंदैछ । २०६३ साल जेठ २१ गते सरकारले नेपाललाई जातीय छुवाछूत मुक्त राष्ट्र घोषणा गरेको थियो । त्यसै दिनको सम्झनामा वर्तमान सरकारले हरेक वर्ष जेठ २१ गतेलाई जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत उन्मूलन दिवसका रुपमा मनाउने घोषणा गरेको छ । समयक्रमसँगै छुवाछुत र भेदभाव हट्दै गएको छ । पढौ नेत्र नेपालीको अनुभव ।

अधिकारकर्मी तथा दलित समुदायका अगुवा नेत्र नेपाली,नीता सिवा,अम्बर वहादुर विश्वकर्मा र लालुमाया बयलकोटी ।

जेठ २१ गते । मेरो बुवाले सिलाई पेसा गर्थे । वुवाको जन्म साँघुमा भएको थियो । त्यो बेला पढ्ने चलन थिएन । शिक्षक र विद्यालयको अभाव थियो । तर समाजमा बसोबास गर्ने क्षेत्री वाहुनबाट पढ्नुपर्ने कुरा सिके । बुवाले मलाई पनि पढ्न विद्यालय पठाउन थाले । नाल्बुका डम्बरसिंह तुम्बाहाम्फे मेरा गुरु हुन् । डम्बरसिंहका बुवा पहलमान तुम्बाहाम्फे पनि मलाई पढ्न पे्ररित गर्ने व्यक्ति हुन् । साँवा स्किुलमा नाम भर्ना भए । कक्षा–७ पास गरेर खोक्लिङ आए । होस्टेलमा बसे । साथीसँग एउटै कोठामा बस्थे । खाना सँगै खान्थ्यौ । तर घरको चुलो चौकोमा लादैनथे । तर कोठामा लैजान्थे । यद्यपी गाउँमा हिड्दा समस्या हुन्थ्यो । किनकी समाजमा छुवाछुत र विभेद थियो । विभेद कसरी अन्त्य होला भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो । म अलिक बुझ्ने हुँदै गए । कम्युनिष्ट सिद्धान्तले मात्र विभेद अन्त्य गर्छ भन्ने लाग्यो । माक्सवादले मात्र जातिय विभेद हुन्छ भन्ने लाग्यो । विद्यार्थी जीवनमा खूब नाच्थ्यौ । तर दलितसँग नाच्यो भनेर कसैले भन्दैनथे । डम्बरध्वज (संविधानसभा सदस्य) र डम्बरसिंह तुम्बाहाम्फेले इलाममा पढेका हुन् । त्यो बेला उनीहरुले सँगै बसौ भन्थे । कतै कार्की कतै खड्का भनेर जात ढाटिदिन्थे । तर चिनेजानेकाको घरमा हाकाहाँकी भनेर छिराउथे । त्यो बेला दलितलाई कासको थालमा खानेकुरा दिनुहुन्न भन्थे । त्यही भएर हलुङे थालमा दिन्थ्यो । समयक्रमसँगै २०४२ सालमा शिक्षक बने । विद्यालयको नाम ताप्लेजुङ प्रावि । शेर्पा बस्ती थियो । त्यतिबेलासम्म दलितलाई शिक्षक बनाउने चलन खासै थिएन् । अस्थायी दरवन्दि थियो । तर शिक्षक भएर पनि बाहिरै बसेर खानुपर्थ्यो । बास बस्दा समस्या हुन्थ्यो । संयोग नै भनौ, विद्यालयका अरु कर्मचारीले भेदभाव गर्दैनथे । गैरदलित समुदाय सकारात्मक भए विभेद अन्त्य हुन्छ भन्ने त्यतिबेलै बुझ्न पाए ।

नाल्बु गाविसलाई छुवाछुत मुक्त गाविस घोषणा गर्न प्रस्ताव राखे । सबै सहमत भयौ । सर्वदलिय कमिटी गठन गर्यौ । जुग जमाना कहाँ पुग्यो । यसरी विभेद गरेर हुँदैन । कर्ण कुमार तुम्बाहाम्फे,जयनारायण नाल्बो सबै मिल्यौ । अन्तरक्रिया गर्यौ । बैठकमा प्रस्ताव गर्यौ । अनि निर्णय गर्यौ । डम्बरध्वज तुम्बाहाम्फेले सहयोग गरे । धिरेन योञ्जन गाविस सचिव थिए । नाल्बु मात्र होइन, अरु गाविस पनि कसरी मुक्त गर्ने भन्नेमा छलफल केन्द्रित सुरु भयो । २०७२ साल पौष १४ गते नाल्बुलाई अध्याँरो मुक्त,विभेद मुक्त र खुल्ला दिशामुक्त गाविस घोषणा गर्यौ ।

मैले विर्सेको छैन् । सिडियो,डिएसपी र राजनीतिक दल र समाजले नारा लगाएका थियौ । नारा थियो,–‘जातिय विभेद अन्त्य गरौ । नारामा होइन,व्यवहारमा पनि लागू गरौ आदि...।’ त्यो दिनदेखि विवाहदेखि वर्ड डे सम्म हामी नै भान्से हुन्छौ । विभेद अन्त्यको घोषणा दलितले मात्र गरेर हुँदैन । राज्य नै लाग्नुपर्छ । अब हामी मेरिङ्देन गाउँपालिकालाई छुवाछुतमुक्त गाउँपालिका बनाउने अभियानमा छौ । अन्तरजात विहे गर्नेलाई सम्मान गर्ने कार्यक्रम गर्न थालिसकेका छौ । जनचेतनामुलक कार्यक्रम निरन्तर छ । गाउँपालिकाबाट यसवर्ष ५ लाख विनियोजन भएको छ । सचेतनामुलक कार्यक्रम गर्ने तयारी छ । वडा वडामा कार्यक्रम गर्ने तयारी छ । अनि मात्र गाउँपालिकालाई छुवाछुत मुक्त गाउँपालिका घोषणा कार्यक्रम गर्ने हो ।

प्रतिकात्मक तस्बिर

समाजमा अझै पनि छुवाछुत र विभेद कायमै छ । जुन समाजलाई पछि धकेल्ने पुरानो रोग छ । दलितले ठूलो पद पायो भने नमस्कार भन्दा सानो भईन्छ भन्ने सामन्ति विचारधारा अझै जिवित छ । तर सबैमा होइन । केहीमा छ । तसर्थ हामीभित्र पनि सुधारको जरुरी छ । शिक्षा,सम्पत्ति,सिप र सरसफाईमा हामी अब्बल हुनुपर्छ । जस्तैः मलाई चुलो छेउमा राखेर खाना खुवाउँछ । तर म जस्तै थरको अरुलाई भान्सामा प्रवेश दिदैनन् । पेसा व्यवसाय गर्ने र पद हुने अनि सरसफाई हुनेलाई सबैले मान्छ । आफ्नो बारी बाँझो छ । तर अर्काकोमा माग्न जान्छौ । यो साह्र्रै ठूलो समस्या छ । किनकी माग्ने काम आफैमा नराम्रो हो । हामी अझै सच्चिनुपर्नेछ ।

स्मरण रहोस,पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणका बेला आफूलाई थकित महसुस गरे । हात हतियारदेखि जनशक्ति र खानेकुराको अभाव झेल्नुपर्यो । त्यो बेला अम्बरे कामी,जैसे सार्की र विषे नगर्चीसहित ३ जना दलित थिए । केसैले हतियार बनाए । कसैले पैसा संकलन गरे । कसैले कपडा बनाए । अन्ततः शाहले युद्ध पनि जिते । अरु जातले झै दलितले पनि साथमा साथ र हातमा हात दिए । २००७ सालमा प्रजातन्त्र ल्याउन ३ जना दलित शहिद पनि भए । २०४६ र ६२÷६३ मा पनि दलित समुदायको योगदान कम छैन् । तर राज्यले हाम्रो योगदान विर्सेको जस्तो लाग्छ । सम्झदा पीर लाग्छ ।